Δ/ντής Ερευνών του ΕΙΕ: Η εκκλησία προσαρμόζεται σταδιακά στα ζητήματα που αποδέχεται η κοινωνία

Τελευταία ενημέρωση: 16:02

 

Πού τελειώνει η λογική και πού ξεκινά η πίστη; Κι όταν διασταυρώνονται, τι αλλάζει στην αντίληψή μας για τον κόσμο και την ύπαρξή μας; Σε τι διαφέρει ένας ψυχολόγος από έναν «πνευματικό»-εξομολογητή; Ερωτήματα σαν αυτά θα συζητηθούν αύριο, Παρασκευή και το Σάββατο, 24-25 Φεβρουαρίου, στο διεθνές συνέδριο «Σύγχρονη Επιστήμη και Ορθόδοξη Παράδοση. Μια άβολη σχέση;» που διεξάγεται στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών.
Με αφορμή το συνέδριο, συζητάμε με τον διευθυντή Ερευνών του Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών, του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών (ΕΙΕ) κ. Ευθύμιο Νικολαΐδη.
Ερ. Το θέμα του συνεδρίου είναι «πίστη και λογική» και πώς αυτές μπορούν να συναντηθούν;
-Δεν είναι μόνο «πίστη και λογική», είναι εστιασμένο στο «επιστήμες και ορθόδοξος χριστιανισμός». Βέβαια δεν θα μιλήσουμε μόνο για ορθοδοξία. Έχουμε καλέσει και συναδέλφους από έναν μεγάλο χώρο που υπάρχει τώρα, που λέγεται «επιστήμες και θρησκεία» (science and religion). Αυτός ο χώρος ανήκει στην ιστορία των επιστημών, όχι στη θεολογία, άρα θεραπεύεται κυρίως από ιστορικούς.
Να ξεκαθαρίσουμε ότι όταν λέμε επιστήμες εννοούμε hard science, δηλαδή μόνο τις θετικές. Άρα, μιλάμε για φιλοσοφία της φύσης, όπως λεγόταν παλαιότερα, που τώρα λέγεται φυσική, χημεία, βιολογία, μαθηματικά. Δεν περιλαμβάνονται οι ανθρωπιστικές επιστήμες (humanities). Μιλάμε λοιπόν γι'αυτό που είπατε «λογική», για τη χρησιμοποίηση της λογικής ώστε να κατανοηθεί ο κόσμος, σε σχέση με την πίστη.
Ερ. Επισημαίνετε ότι υπάρχουν κάποια νέα δεδομένα και εξελίξεις που κάνουν ενδιαφέρουσα αυτή την αντιπαράθεση στο πλαίσιο του συνεδρίου. Ποια είναι αυτά τα δεδομένα; Τι έχει αλλάξει;
-Καταρχάς τα τελευταία χρόνια υπάρχει ένα πολύ μεγάλο ενδιαφέρον για τις σχέσεις θρησκείας και επιστημών, με πολύ πλούσια βιβλιογραφία στο διεθνές επίπεδο. Φαντάζεστε ότι αυτό έρχεται με τη νέα άνοδο των θρησκειών τα τελευταία χρόνια και τη στροφή ορισμένων κύκλων στη θρησκεία εκ νέου -ενώ τη δεκαετία του '50-'60 ήταν διαφορετικά. Και από την άλλη, δεν έχουμε καθόλου σχεδόν αντίστοιχη βιβλιογραφία για τον ορθόδοξο χώρο.
Στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών είχαμε ξεκινήσει πριν από 4 χρόνια ένα πρόγραμμα στα πλαίσια της αριστείας, που ήταν η ιστορική μελέτη των σχέσεων ορθοδοξίας και επιστημών, από τον 4ο αιώνα μέχρι τον 20ο. Αλλά αφορούσε μόνο τις ελληνικές πηγές: το Βυζάντιο και μετά περνούσαμε μόνο στον ελληνισμό της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Την περίοδο της Οθωμανικής αυτοκρατορίας η επιστημονική εκπαίδευση γίνεται κάτω από την αιγίδα, κατά κάποιο τρόπο, του Πατριαρχείου, γιατί ο Πατριάρχης έχει την ευθύνη των χριστιανών της αυτοκρατορίας, με το σύστημα των μιλλέτ. Η Οθωμανική αυτοκρατορία για να λειτουργήσει και να έχει την ησυχία της και να παίρνει και τους φόρους, δεν λειτουργεί με επαρχίες ακριβώς, αλλά με θρησκεύματα. Ο Σουλτάνος δίνει τα προνόμια στον Πατριάρχη ούτως ώστε να ελέγχει όλους τους χριστιανούς.
Στην οθωμανική αυτοκρατορία, τα σχολεία που ελέγχονται λίγο πολύ από το Πατριαρχείο, στην αρχή δεν διδάσκουν καθόλου επιστήμες. Μετά τον 17ο αιώνα ξαναμπαίνουν σιγά- σιγά οι επιστήμες. Λέω «ξαναμπαίνουν» γιατί στο Βυζάντιο, στις αντίστοιχες σχολές, στην πατριαρχική και σε αυτό που λέμε Πανεπιστήμιο Κωνσταντινούπολης, διδασκόντουσαν οι επιστήμες. Μετά τον 17ο αιώνα ξαναμπαίνουν, αλλά όχι δυναμικά. Μπαίνει στην αρχή ο αριστοτελισμός, οι επιστήμες οι ελληνικές θα λέγαμε. Γιατί όλο αυτό το χριστιανικό στοιχείο ταυτιζόταν με τους Έλληνες -χωρίς να είναι Έλληνες, βέβαια- και το ελληνικό παρελθόν, σε αντιδιαστολή με τη Δύση και όλα αυτά.
Κι έτσι όταν ξανάρχισαν να διδάσκονται στον 17ο αιώνα, οι κλασσικές επιστήμες διδάσκονταν λες και ήμασταν στο Βυζάντιο. Αργότερα, όταν μπαίνουν οι νέες επιστήμες, η επιστημονική επανάσταση (Νεύτωνας, Κέπλερ κλπ), αυτές είναι δυτικές. Κι εκεί υπάρχει ένα θέμα, γιατί καθώς υπάρχει και η αντίθεση με τον καθολικισμό, πολλοί τις βλέπουν πολύ καχύποπτα -«αυτά δεν είναι δικά μας, είναι των καθολικών». Στην ορθόδοξη εκκλησία κατά περιόδους υπάρχουν κινήματα θεολογικά, που λένε «δεν χρειάζεται η διαμεσολάβηση των επιστημών, θα δω τον θεό κατευθείαν. Πιστεύω; Θα πιστέψω, θα προσευχηθώ, θα ανοίξω την ψυχή μου στον θεό και τα άλλα δεν μας ενδιαφέρουν γιατί είναι κοσμικά πράγματα». Κι έτσι πολλές φορές στην ορθόδοξη εκκλησία δεν προχωράνε οι επιστήμες και από ιδεολογικούς λόγους.
Ερ. Υπάρχουν ζητήματα που ακόμη και σήμερα κανείς δεν θέλει να συζητά στους εκκλησιαστικούς κύκλους;
-Υπάρχουν κυρίαρχες τάσεις, αλλά υπάρχουν και πάρα πολλές φωνές πέρα από αυτές. Πχ το θέμα της εξέλιξης που ήταν ένα θέμα προβληματικό για την εκκλησία, για την πίστη γενικά. Είναι ένα πρόβλημα ο δαρβινισμός, γιατί λέει ότι δεν έφτιαξε ο θεός τον άνθρωπο κατευθείαν, αλλά υπάρχει μια εξέλιξη. Στην αρχή η εκκλησία στην Ελλάδα είχε αρνηθεί πλήρως τον δαρβινισμό, γιατί έβλεπε ότι αυτό ερχόταν σε αντίφαση με όλη την παράδοση κλπ. Σήμερα υπάρχουν θεολόγοι και άνθρωποι της εκκλησίας που το δέχονται. Και λένε ότι ο θεός έφτιαξε τον άνθρωπο μέσω της εξέλιξης. Άρα αυτό που παλιότερα η εκκλησία αρνιόταν να συζητήσει, τώρα το συζητά και κάποια μερίδα της το δέχεται (όπως συμβαίνει και στην Ρωσία). Αλλά εξακολουθεί να είναι ένα ζήτημα που συζητιέται.
Επίσης, αυτό που είναι ενδιαφέρον είναι ότι για τέτοια θέματα δεν έχει πάρει ποτέ επίσημα θέση η ορθόδοξη εκκλησία. Υπάρχουν, κατά καιρούς, πολύ πλειοψηφικές τάσεις, που όλοι είναι εναντίον, αλλά χωρίς να βγει επίσημο φετφά, και αργότερα [περίοδοι που] μισοί που είναι εναντίον, μισοί υπέρ. Άρα υπάρχει συζήτηση. Αυτό, για μένα, παρόλο που φαίνεται να είναι σημείο σύγκρουσης, έχει λίγο πολύ ξεπεραστεί. Δεν είναι σοβαρό σημείο σύγκρουσης όπως ήταν παλιά. Ενδιαφέρον να συζητηθεί, βέβαια, αλλά είναι από τα παλαιότερα θέματα.
Βλέπω, όμως, καινούργια θέματα, που θα μας απασχολήσουν τα επόμενα χρόνια. Και νομίζω ότι ένα θέμα που θα μας απασχολήσει πάρα πολύ, είναι η τεχνητή νοημοσύνη. Το οποίο είναι αύριο, σε 20-30 χρόνια δεν ξέρεις τι θα γίνεται. Νομίζω ότι είναι από τα θέματα που θα συζητηθούν πάρα πολύ τα επόμενα χρόνια. Κι εμάς μας ενδιαφέρει να ακούσουμε και να βάλουμε τους ανθρώπους να συζητήσουν πάνω σε αυτό. Προς το παρόν, επειδή δεν έχει μπει το θέμα τόσο πιεστικά, η ορθοδοξία δεν έχει κάποια άποψη. Αλλά θα μπει τώρα και θα αρχίσει αυτός ο διάλογος. Όλο αυτό έχει σχέση με το αν υπάρχει ψυχή. Στον χριστιανισμό γενικά, δεν υπάρχει πίστη χωρίς να παραδέχεσαι ότι υπάρχει μια ψυχή. Δυο βασικά πράγματα στον χριστιανισμό είναι ότι ο θεός φτιάχνει τον κόσμο και ότι υπάρχει μια ψυχή. Εκεί, όμως, τι κάνεις με την τεχνητή νοημοσύνη; Μέχρι πού μπορείς να φτιάξεις κάτι; Αν φτιάχνεις κάτι, αυτό μπορεί να έχει μια ψυχή ή δεν έχει, και μετά, αυτό το ον τι δικαιώματα θα έχει;
Ερ. Πώς απευθύνεται σήμερα η εκκλησία, η ορθόδοξη παράδοση, σε κάποιον που εμπιστεύεται την ψυχανάλυση, δηλαδή την επιστήμη, για να λύσει ζητήματα υπαρξιακά; Και πώς απευθύνεται η επιστήμη σε κάποιον που καταφεύγει στην εξομολόγηση για να λύσει πάλι υπαρξιακά ζητήματα;
-Αυτό το θέμα θα το πιάσουμε στο συνέδριο, γιατί είδαμε ότι υπάρχει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον από την πλευρά της ορθοδοξίας για την ψυχολογία. Υπάρχουν τώρα ψυχοθεραπευτές που είναι ορθόδοξοι και με ράσα κιόλας. Όπως ο πατέρας Θερμός. Αυτό ξεκίνησε, γιατί καταρχάς υπάρχει ένα πρακτικό κομμάτι, απ' ότι έχω καταλάβει: Η ανάγκη να δοθούν κάποιες βασικές γνώσεις ψυχολογίας στους εξομολογητές, στους πνευματικούς. Κι αυτό εξυπηρετεί την ανάγκη όταν έρθει ο ασθενής, να μην του πει «είσαι δαιμονισμένος» κλπ, αλλά να τον στείλει εκεί που πρέπει, στο νοσοκομείο. Απ' ότι καταλαβαίνω, αυτή η σχολή των ψυχαναλυτών -ψυχοθεραπευτών-ψυχολόγων οι οποίοι είναι συγχρόνως και θεολόγοι, θέλουν να παντρέψουν αυτά τα δύο. Και ως πιστοί βλέπουν ότι μέσω της ψυχοθεραπείας ο άνθρωπος θα λυτρωθεί και θα πάει και πιο κοντά στο θεό. Αλλά με «επιστημονικά» εργαλεία, όπως είναι η ψυχοθεραπεία.
Ερ. Άλλα ενδιαφέροντα ζητήματα, που ενδεχομένως αποτελούν προκλήσεις σήμερα, όπως το πώς αντιμετωπίζει η ορθόδοξη παράδοση ζητήματα όπως η ταυτότητα των φύλων, η σεξουαλικότητα, η βιοηθική, η εξέλιξη των κοινωνικών σχέσεων λόγω των τεχνολογικών αλλαγών. Αυτά είναι ζητήματα που πιστεύετε ότι είναι νωρίς να εξεταστούν;
- Όχι, εμείς δεν πιστεύουμε για τίποτα ότι είναι νωρίς ή αργά. Στόχος μας, εκτός από την καταγραφή των ζητημάτων, είναι και η οργάνωση του διαλόγου, βάσει στοιχείων. Μπορεί βέβαια αυτά τα θέματα τα ηθικά να μην είναι τόσο μέσα στον τομέα μας, αλλά δεν μπορούμε να τα αγνοήσουμε. Για παράδειγμα, στα ζητήματα ομοφυλοφιλίας, πάλι βλέπουμε φωνές οι οποίες είναι διαφορετικές, σιγά- σιγά μέσα στην ορθοδοξία. Νομίζω ότι αυτά είναι ζητήματα χρόνου. Σε ορισμένα θέματα που τα αποδέχεται σιγά- σιγά η κοινωνία, σταδιακά προσαρμόζεται και η εκκλησία.
· Το συνέδριο «Σύγχρονη Επιστήμη και Ορθόδοξη Παράδοση. Μια άβολη σχέση;» πραγματοποιείται στο πλαίσιο του ερευνητικού προγράμματος SOW - Science & Orthodoxy around the World (Επιστήμες και Ορθοδοξία ανά τον Κόσμο. Στο πλαίσιο του προγράμματος δημιουργείται για πρώτη φορά μια μεγάλη βάση δεδομένων όπου καταγράφονται όλες οι απόψεις από όλο τον ορθόδοξο κόσμο, που μιλάνε για τις σχέσεις επιστήμης & ορθοδοξίας. Η βάση δεδομένων θα γίνει δημόσια, μετά την ολοκλήρωση του προγράμματος, σε 2 χρόνια.

Αγγελική Μπούμπουκα


Λεπτομέρειες στη συνδρομητική σελίδα του ΑΠΕ-ΜΠΕ
© ΑΠΕ-ΜΠΕ ΑΕ. Τα πνευματικά δικαιώματα ανήκουν στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ΑΕ.
Απαγορεύεται η αναπαραγωγή από επισκέπτες της ιστοσελίδας.

eana
media